Podhalańskie stroje ludowe

Opublikowany: 30 grudnia 2012 r.

Tradycyjny strój górali podhalańskich jest na tyle charakterystyczny, że bardzo łatwo go rozpoznać na tle innych strojów regionalnych. Kierpce, ciupagi, serdaki, męskie cuchy oraz specyficzne kapelusiki z czarnego filcu, ozdobione sznurem muszelek wraz z zatkniętym zań piórem – to elementy wyróżniające podhalański styl.

STRÓJ  KOBIECY

Do drugiej połowy XIX w. damskie stroje na Podhalu z reguły były utrzymane w stonowanej kolorystyce: na płócienne halki nakładano granatowe lub szare spódnice, zestawione z cienkimi białymi koszulami, sukiennymi gorsetami, jednobarwnymi chustami oraz skórzanymi serdakami i kierpcami. W późniejszym okresie stroje kobiece zaczęto stylizować na wzór krakowski – pojawiły się wzorzyste kolorowe chusty, wielobarwne spódnice w kwiaty, a także bogato haftowane aksamitne gorseciki. Haftem zdobiono również serdaki, koszule oraz wykładane na ramiona kołnierze, którymi mogły się pochwalić zamożniejsze góralki. Warto nadmienić, że mieszkanki tego regionu miały wybitną słabość do koloru czerwonego – przejawiała się ona nie tylko w noszeniu ozdobnych sznurów czerwonych korali, ale również w używaniu czerwonych wstążek do sznurowania gorsetu oraz związywania koszuli (pod szyją).

Początkowo góralki nosiły na nogach kierpce. W drugiej połowie XIX w. do mody wszedł alternatywny rodzaj obuwia: trzewiki oraz zgrabne żółte buciki na podwyższeniu. Jednym z bardziej rozpoznawalnych atrybutów kobiecego stroju podhalańskiego są rańtuchy – barwne chusty, których używano jako odzienia wierzchniego. Od kiedy pojawiła się zdobiona w kwiatowe wzory, cienka, wełniana tkanina nazywana tybetem, zaczęto z niej szyć większość rańtuchów i spódnic. Podczas zimy Podhalanki przywdziewały haftowane kożuszki.

STRÓJ  MĘSKI

Podstawą męskiego stroju góralskiego były portki, czyli jasne spodnie, uszyte z grubego wełnianego sukna samodziałowego. Obcisłe, proste nogawki wkładano do kierpców i obwiązywano wokół łydek rzemieniami. Charakterystycznym elementem portek były haftowane parzenice, umieszczone na biodrach po lewej i prawej stronie. Nierzadko spodnie te posiadały sznurkowane lampasy zwieńczone u dołu kistką – czerwonym pomponem.

Podhalańskim portkom z reguły towarzyszył pas – w zależności od funkcji piastowanej przez górala mógł to być wąski rzemienny pas bez ozdób, trochę szerszy, zawierający zdobienia lub pas szeroki („bacowski”, „zbójnicki”). Takie pasy nosili jedynie juhasi – często sięgały im one aż na piersi. Miały liczne błyszczące ozdoby oraz kalety (sakiewki), do których chowano pieniądze i tytoń. Owe pasy pomagały trzymać przy ciele koszulę, która z reguły nie sięgała niżej niż do pasa. Ponieważ dawne koszule nie miały guzików, spinano je pod szyją mosiężnymi spinkami. Warto podkreślić, że tradycja noszenia tego elementu na Podhalu sięga kilku wieków wstecz.

Na koszule górale narzucali cuchy, czyli bogato zdobione haftem białe lub brunatne płaszcze z samodziałowego sukna. Zwykle nosili je przewieszone przez ramię („na hajtas”). W chłodniejsze dni pod cuchami odziani byli również w grube, wełniane, plecione swetry, zapinane tradycyjnie na spinkę lub haftowane serdaki – kożuszki bez rękawów. Zamożniejsi gazdowie byli właścicielami pełnych kożuchów (posiadających rękawy i nierzadko długich aż za kolana).

Najczęściej występującym na Podhalu obuwiem były skórzane kierpce, wiązane przy pomocy pasów z rzemienia lub zapinane na pasek i sprzączkę. Zimą noszono tzw. „sukniaki”, czyli wysokie buty z samodziałowego lub fabrycznego sukna, podbijanego skórą.

Specyficznym atrybutem podhalańskiego męskiego stroju jest płytki góralski kapelusik z okrągłym rondem, wykonany z czarnego filcu i otoczony ozdobnym łańcuszkiem z muszelek lub z misternie splecionego drutu – a często też upiększony piórem (jeśli właściciel był stanu wolnego). Kapelusz ten pełnił niegdyś wiele funkcji praktycznych – nie tylko chronił przed nieprzyjaznymi warunkami atmosferycznymi, ale był używany również np. jako naczynie do noszenia wody, przyrządzania jadła etc. Aby zwiększyć jego szczelność, smarowano go masłem lub innymi tłuszczami. Co ciekawe, dawni gazdowie natłuszczali masłem także włosy, które zapuszczali do długości ramion.

Opisując męskie stroje Podhalan, należy podkreślić, że tradycyjne stroje góralskie różniły się od pasterskiego przyodziewku dawnych juhasów. Jego rozpoznawalnym elementem był serdak, który noszono przez wszystkie pory roku (podczas letnich upałów zakładano go futrzaną stroną wywróconą na zewnątrz). Pasterze mieli też nasączone tłuszczem koszule oraz ozdobione długimi frędzlami torby z jednobarwnego sukna, w których znosili z hal oscypki. Nierzadko się zdarzało, że część wynagrodzenia należnego juhasowi była wypłacana w przyodziewku – np. w kilku koszulach, spodniach, cuchach oraz kilku parach kierpców. Niezależnie zaś, czy mówimy o juhasach, czy o pozostałych podhalańskich góralach – nieodzownymi atrybutami góralskiego stroju od wieków były: ciupaga, nóż oraz długa fajka.

Aleksandra Perkowska

fot. flickr.com