Tradycyjny strój krakowski

Opublikowany: 26 stycznia 2013 r.

Ludowy strój krakowski – w jego odświętnej wersji – stał się polskim strojem narodowym, zaś jego elementy: rogatywka z pawimi piórami oraz sukmana „kościuszkowska” – od dawna są postrzegane jako symbole walki o niepodległość Polski. Lokalnych odmian stroju krakowskiego jest ponad pięćdziesiąt, ale najczęściej wyróżnia się dwa typy: strój Krakowiaków Zachodnich i strój Krakowiaków Wschodnich.

STRÓJ  MĘSKI

Obie te grupy można było rozpoznać po rodzaju odzieży wierzchniej. Krakowiacy Zachodni przywdziewali białą lub niebieską sukmanę z czerwonymi wypustkami i stojącym kołnierzem, ozdobioną licznymi frędzlami i obszyciami. Krakowiacy Wschodni natomiast nakładali tzw. kierezję – sukmanę z brązowego sukna, posiadającą rozłożysty, zdobiony haftem trójkątny kołnierz (zwany suką), który opadał na plecy.

Jako nakrycia głowy Krakowiacy używali czapek rogatywek (zwanych krakuskami), szytych z czterech kawałków czerwonego sukna, otoczonego czarnym barankiem. Do czapek tych przymocowane były ozdoby – i właśnie na ich przykładzie można rozpoznać, czy rogatywka należała do Krakowiaka Zachodniego (kilka długich pawich piór, związanych wstążkami), czy też do Krakowiaka Wschodniego (wachlarz z pawich piór, sztuczne kwiatki i więcej wstążek). Krakowiacy nosili również wełniane czapki zwane magierkami lub czarne filcowe kapelusze nazywane celendrami.

Obok wierzchniej sukmany, ważnym elementem męskiego stroju był kaftan – długa po kolana kamizelka bez rękawów, uszyta z ciemnego sukna z czerwonym podbiciem i ozdobiona licznymi chwościkami oraz perłowymi guzikami. Pod kaftan zakładano białą płócienną koszulę, zdobioną przy szyi czerwoną tasiemką.

W talii przypinano skórzany pas z nawleczonymi brzękadłami, czyli metalowymi blaszkami. Uszyte z pasiastej bawełny (lub lnu) szerokie spodnie zwane portkami, wpuszczano w cholewy wysokich butów, wykonanych z czarnej skóry i podbitych stalowymi blaszkami.

Zimą krakowscy gospodarze przywdziewali białe kożuchy, wyłożone czarnym futrem na kołnierzu i rękawach.

STRÓJ  DAMSKI

Strój Krakowianek Wschodnich nie różnił się znacznie od ubioru ich zachodnich koleżanek. I jedne, i drugie nosiły wielowarstwowe rozłożyste, kwieciste spódnice (dwie lub trzy naraz), obszyte u dołu szeroką listwą z wykrochmalonego płótna. Na nich zawiązywały płócienne zapaski (zawsze nieco krótsze od spódnic) i fartuchy zwane spódnikami, lub obficie haftowane fartuszki tiulowe.

Krakowianki nosiły białe płócienne koszule z szerokimi rękawami. Koszule te były zdobione haftem atłaskowym lub angielskim; czasem też występowały tu okrągłe haftowane krezy. Na koszule nakładały gorsety, uszyte z trzech płatów materiału (np. aksamitu). Najczęściej wykonywano je z materiałów w kolorze czarnym, granatowym, amarantowym, wiśniowym lub zielonym. Gorsety haftowano lub ozdabiano naszywanymi aplikacjami (perłowymi guziczkami, koralikami, cekinami etc.). Uważano je za kluczowy element stroju kobiecego.

Krakowianki nosiły również wyszywane katany, które szyto z aksamitu lub wełny i dopasowywano kolorystycznie do spódnicy, zapaski lub gorsetu. Na nogi Krakowianki wdziewały czarne buty z cholewami lub sznurowane skórzane trzewiki, sięgające do pół łydki.

Najczęściej używanymi przez krakowskie niewiasty rodzajami odzieży wierzchniej były żupaniki, białe kożuszki i ciepłe wełniane chusty, zdobione w kratę. Krakowianki Wschodnie na wierzch zakładały kierezję, dopasowaną w talii i rozszerzaną na dole, sięgającą połowy cholewy butów.

Na głowach mieszkanki Krakowskiego nosiły zawiązane białe lub czerwone chusty, albo też chusty czepcowe (zakładane do stroju świątecznego). Najważniejszym z dodatków były korale, które powinny składać się z minimum trzech sznurów. Co ciekawe, koralom przypisywano dobroczynne właściwości – m.in. ochronę przed chorobami i złymi urokami.

Aleksandra Perkowska

fot. Monika Brzezińska